Conference

Wybitny socjolog religii Peter L. Berger, niegdyś zwolennik teorii sekularyzacji, w pracy The Desecularization of the Word (1999) zmienia dawne przekonania i pisze: „świat jest dziś tak samo religijny, jak był niegdyś, a w niektórych dziedzinach jeszcze bardziej”. Ta konkluzja stawia „na głowie” stanowisko, które długo dominowało w kulturze europejskiej. Czołowi myśliciele XIX wieku, August Comte i Karol Marks, uważali że modernizacja wraz z industrializacją, urbanizacją i wzrostem wykształcenia społeczeństwa doprowadzą do marginalizacji religijności.

Powyższa teza stała się poglądem dominującym, a złożoność XIX stulecia objęto ideologiczną amnezją. Choć nie było ono tylko wiekiem „pary i elektryczności”, ale także antymodernizacyjnych przestróg, co dziś przypominają tacy badacze jak Marshall Berman, Harold Bloom, Antoine Compagnona. Na przełomie obu stuleci nasilił się niepokój wynikły z kryzysu tradycyjnych religijności, a zarazem z przekonania, że religia jest konstytutywnym elementem ludzkiej kondycji. Weryfikacja obrazu dziewiętnastego stulecia odsłania przed nami czas skomplikowany, rozpięty między poczuciem triumfu postępu i rozumu, a horrorem egzystencjalnym; przynoszącym zarówno upadek autorytetu tradycyjnych religii, jak i odkrycie religijności alternatywnych.

Mimo to wiek XX „odziedziczył” po poprzednim stuleciu przeświadczenie, że sekularyzacja jest konstytutywnym elementem modernizacji. W warunkach jakie funduje nowoczesność, określana przez deinstytucjonalizację, detradycjonalizację, pluralizację i indywidualizację, koniec religii wydawał się oczywisty, podobnie jak konsekwentne wysychanie źródeł religijnego doświadczenia. Potwierdza to wiele badań socjologicznych: zwłaszcza od lat 60. XX wieku mówi się o „Europie bez Boga”; „erozja wiary”, „zmierzch Kościoła” stały się wydarzeniami medialnymi stwarzając własną rzeczywistość i zarazem oddziałując na postrzeganie rzeczywistości. Zakwestionowanie tej charakterystyki świata i religii oraz przekonania, że sekularyzacja ma charakter liniowy, nieodwracalny, wynika z poddania krytyce dotychczasowej teorii sekularyzacji. Gdy w latach 60. ubiegłego stulecia umacniał się obraz „Europy bez Boga”, zarazem pojawiły się prace przestrzegające przed nieadekwatnym rozumieniem zeświecczenia, niewłaściwym sposobem opisywania zjawiska religijności. Według wybitnego socjologa, José Casanovy, współczesną europejską religijność determinuje anty-wyznaniowe stanowisko, odrzucanie religijności kościelnej. Thomas Luckmann twierdzi, że zinstytucjonalizowana religijność jest zastępowana przez nowe społeczne formy religii („niewidzialna religia”). Anthony Giddens uważa, że choć słabną tradycyjne religie, to ona sama pozostaje potężną siłą. Długotrwały proces odchodzenia od Kościoła, nie jest tożsamy z utratą religijnych wyobrażeń, ale raczej z ich prywatyzacją i dyferencjacją, szerzeniem się nie-tradycyjnych „wiar bez przynależności” do określonych Kościołów i do ich wykładni świata oraz popularnością religii niedoktrynalnych, hybrydyzacją doświadczenia religijnego, sceptycyzmem jako rewersem wiary, wreszcie tym, co Tomáš Halík określa jako „plachá zbožnost” („nieśmiała pobożność”).

Patrząc z tej perspektywy na zjawiska religijności w krajach słowiańskich pragniemy otworzyć dyskusję na temat sposobów przeżywania transcendencji usytuowanych w „szarej strefie”: pomiędzy ateizmem, a religijnością instytucjonalną. Interesuje nas przede wszystkim ich „zapis” w literaturach i sztuce krajów słowiańskich. Być może w ten sposób odkryjemy słowiańską specyfikę przeżywania doświadczeń religijnych lub przeciwnie, jej uniwersalność.

Postsekularyzm jako zbiorcze określenie opisywanych fenomenów oraz myśli teoretycznej, która mogłaby sprostać próbie analizy tej rzeczywistości, nie ma i nie może zyskać klarownej definicji. Spory toczą się nawet o temporalne zakotwiczenie zjawiska. Czy ramy czasowe wyznaczają już religijne niepokoje romantyzmu, czy może postsekularyzm to fenomen na wskroś współczesny, mający korzenie w wydarzeniach XX i XXI wieku. Przełomem byłby szok roku 2001 – atak na World Trade Centre, gdy okazało się, że wojna religijna nie jest we współczesnym świecie anachronizmem. Jürgen Habermas w słynnym wykładzie wygłoszonym po tych wydarzeniach odnosił się nie tylko do tragicznego zajścia, ale też do pustki i wyjałowieniu europejskiej kultury wypiastowanej w sekularyzacyjnej kolebce. Zaostrzyło to dyskusję pomiędzy zwolennikami tezy „powrotu religii”, a tymi, którzy głoszą jej koniec, podkreślając zarazem, że w ramach sekularyzacji nie poddano religii dostatecznie głębokiej krytyce. Tę dychotomię odzwierciedla zróżnicowanie stanowisk przedstawicieli myśli postsekularnej (m.in. T.Luckmann, P.L.Berger, Ch.Taylor, A.Giddens, E.Levinas, G.Vattimo, A.Badiou, J.Derrida, J.Milbank, J.D. Caputo, S.Žižek, J-L.Nancy). Jałowy już spór o „powrót religii”/ „zanik religii” wymaga nowych form myślenia o relacji sacrum-profanum, znalezienia nowego modelu świeckości, pytania nie tyle czy osoba jest religijna, ale jak jest ona religijna. W tych kwestiach literatura może oddać znakomite usługi, będąc zapisem złożoności doświadczenia religijnego. Dlaczego część badaczy inspirujących się postsekularyzmem ku niej właśnie kieruje uwagę (J.A.Mc Clure, M.Ratti)

Przedmiotem konferencyjnej debaty proponujemy zatem uczynić literatury i kultury Słowiańszczyzny zachodniej i południowej, które mogą ujawnić zapoznane, a przecież nie marginalne obszary metafizycznych tematów i doświadczeń, wymykające się alternatywie ateistyczne/konfesyjne. Myśl postsekularna, która wymusza nowe myślenie o relacji sacrum-profanum jest tu nadzwyczaj użyteczna, choć zdajemy sobie sprawę z różnego stopnia zainteresowania postsekularyzmem w poszczególnych krajach słowiańskich. Dlatego też nasza konferencja nie jest poświęcona samemu postsekularyzmowi, ale modyfikacji obrazu religijności, który dzięki postsekularnym koncepcjom jest lepiej niuansowany.

Uwagę koncentrujemy przede wszystkim na literaturze i kulturze XX i XXI wieku. Proponujemy przywołanie autorów nieznanych, słabo znanych, a także nowe odczytania dzieł twórców, na temat których istnieje ogromna bibliografia, jednak perspektywa postsekularna pozwala na odkrywanie odmiennych tropów i interpretacji.


Proponowane przez nas tematy to:

  • Współczesna wyobraźnia religijna (literacka, kulturowa), naruszająca religijną ortodoksję.
  • Specyfika współczesnego doświadczenia religijnego postrzegana poza postmodernistyczną interpretacją. Blasfemia, herezja, a budowanie hybrydycznych idiomów wiary.
  • Zjawisko „niewidzialnych religijności” czy „osłabionej religijności”.
  • Zjawisko wierzeń „niepoważnych” w krajach słowiańskich, a stan badań dotyczących religijności pozakonfesyjnej.
  • Kryzys tradycyjnego języka religii chrześcijańskich, a nowe języki literackie doświadczenia religijnego. Strategie parodii, ironii i inne formy prześmiewczości. Czy możemy wyjść poza postmodernistyczną interpretację?
  • Płeć i religia: doświadczenia religijne w perspektywie gender.
  • Komunizm, a słowiańska specyfika doświadczenia postsekularnego.
  • Literatura postsekularna? – fakt czy teoretyczny wymysł.
  • Postsekularyzm w kulturach słowiańskich – stan badań i interpretacje dotyczące czasu i charakterystyki zjawiska.
  • Zagrożenia postsekularnego podejścia do zjawisk wiary: jak rozróżniać prawo do wolności wiary od akceptacji zjawisk religijnych potencjalnie kryminogennych.

Opłata konferencyjna wynosi 100 zł (pełna) i 50 zł (dla doktorantów i naukowców bez stałego zatrudnienia). Przewidujemy publikację pokonferencyjną wybranych wystąpień.

Zgłoszenia, w formie abstraktu (do 300 słów) wraz ze wskazaniem afiliacji autora prosimy przesyłać na adres cfp.postsecularismstudies@gmail.com do 31 sierpnia 2017 roku. Językiem konferencji jest język angielski.

Międzynarodowa konferencja naukowa "Doświadczenie wiary w kulturach i literaturach słowiańskich w świetle myśli postsekularnej" - zadanie finansowane w ramach umowy 695/P-DUN/2017 ze środków Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego przeznaczonych na działalność upowszechniającą naukę.


Komitet organizacyjny:

dr hab. Danuta Sosnowska (ISZiP UW)
mgr Małgorzata Piętowska (ISZiP UW) 
dr Karolina Ćwiek-Rogalska (IS PAN)
dr Ewelina Drzewiecka (IS PAN)
dr Ewa Wróblewska-Trochimiuk (IS PAN)

Sekretarz konferencji:

mgr Agnieszka Słowikowska (ISZiP UW)
mgr Paula Kiczek (ISZiP UW)

 


The Experience of Faith in Slavic Cultures and Literatures in the Context of Postsecular Thought
Warsaw, 16 – 17 October 2017

In his “Desecularization of the World” (1999), the renowned sociologist of religion and former proponent of secularisation theory Peter L. Berger writes that “[t]he world today (…) is as furiously religious as it ever was, and in some places more so than ever”. This conclusion clearly overturns an approach which has long dominated in European culture. Leading nineteenth-century thinkers, Comte and Marx, believed that industrialisation, urbanisation and improved level of education would inevitably marginalise religion.

As this conviction became the dominant view, the complexity of the nineteenth century was erased by “ideological amnesia”. In fact, however, “the age of steam and electricity” was also characterised by warnings against modernisation, recalled today by such scholars as Marshall Berman, Harold Bloom and Antoine Compagnon. A reassessment of this period reveals a picture of times that were far from simple, torn between a sense of triumph of reason and progress on the one hand, and existential horror on the other, marked both by the decline of the authority of traditional religions and the rise of alternative religiosities.

In spite of this complexity, the twentieth century inherited a conviction that secularisation is a constitutive element of modernisation. Under the conditions of modernity, with its deinstitutionalisation, detraditionalisation, pluralisation and individualisation, the demise of religion seemed evident. A number of sociological surveys confirmed the trend: from the 1960s onwards, the issues of “godless Europe”, “the erosion of faith” and “the decline of the Church” received extensive media coverage creating a reality of its own. On the other hand, criticism of the existing secularisation theory challenged the conviction that secularisation is a linear and irreversible process. The first publications pointing to an inadequate understanding of secularisation and a wrong approach to the description of religiosity appeared already in the 1960s.

According to José Casanova, contemporary European religiosity is characterised by anti-denominational spirit and anti-Church attitudes. Thomas Luckmann, in turn, argues that institutional forms of religion are replaced by its new social forms (“invisible religion”). Anthony Giddens maintains that while traditional religions are in decline, religion as such retains its power. The long-term process of departure from the Church does not mean losing religious perception. Rather, what it involves is privatisation and differentiation of religion, proliferation of non-traditional “believing without belonging” and non-doctrinal religions, hybridisation of religious experience, scepticism as a reverse faith, and the phenomenon which Tomáš Halík calls “timid piety” (plachá zbožnost).

An umbrella term for all these processes and for theoretical thought on the twists and turns of modern religiosity, postsecularism escapes a clear definition. Even the time frame of the phenomenon is in dispute: does it go back to the religious unrest of Romanticism, or is it perhaps an entirely modern development stemming from the events of the twentieth and twenty-first centuries? It seems that the shock of the attack on the World Trade Centre (11 September 2001) was a breakthrough: it turned out that religious war is not an anachronistic scenario in today’s world. In his famous lecture delivered shortly after the event, Jürgen Habermas talked not only about the tragedy itself, but also reflected on the impoverishment of European culture resulting from its secularisation. His observations intensified the debate between the proponents of the “return of religion” and those who proclaim its demise and stress that it has not been sufficiently criticised. This dichotomy of approaches is reflected in different standpoints of various representatives of postsecular thought (e.g. Thomas Luckmann, Peter L. Berger, Charles Taylor, Anthony Giddens, Emmanuel Levinas, Gianni Vattimo, Alain Badiou, Jacques Derrida, John Milbank, John D. Caputo, Slavoj Žižek, Jean-Luc Nancy).

As the debate concerning the return vs. demise of religion proved futile, what is required today is a new approach to the relation between the sacred and the profane and a new model of secularity addressing the question of how rather than whether an individual is a religious person. Certain answers can be found by examining the picture of complexity of religious experience provided by literature, which is why some scholars inspired by postsecularism (John A. McClure, Manav Ratti) turn their attention in this direction.

In view of these considerations, our conference will focus on West and South Slavic cultures, which can reveal unrecognised but not unimportant areas of metaphysical subjects and experience that cannot be captured using the atheist/confessional dichotomy. Postsecular thought is particularly useful in this respect, as it requires adopting a new approach to relations between the sacred and the profane. At the same time, we are aware of different level of interest in postsecularism in different Slavic countries. For this reason, our conference is not devoted to postsecularism as such, but to modifications of the picture of religiosity which can provide a more nuanced vision of the problem thanks to postsecular ideas. By examining religious phenomena in Slavic countries from this perspective, we wish to open a discussion about the modes of experiencing the transcendental that belong to the “grey zone” between atheism and institutionalised religiosity. We are particularly interested in the record of this experience in literature and art of Slavic countries in the twentieth and twenty-first centuries.The proposed subjects include such issues as:

  • contemporary (literary and cultural) religious imagination transgressing religious orthodoxy
  • a specific nature of contemporary religious experience beyond postmodern interpretation; blasphemy, heresy and constructing hybrid idioms of faith
  • the phenomena of “invisible” and “weakened” religiosity
  • the phenomenon of “unserious” beliefs in Slavic countries and the state of research on non-confessional religiosity
  • the crisis of traditional language of Christian religions; the new languages of literary expression of religious experience; strategies of parody, irony and other forms of derision; Can we go beyond postmodern interpretation?
  • religious experience in gender perspective
  • communism and the Slavic experience of postsecularism
  • postsecular literature: fact or theoretical invention?
  • postsecularism in Slavic cultures: the state of research, interpretations of the phenomenon (timeline and characteristics)
  • the risks of postsecular approach to religious phenomena: how to distinguish between the right to freedom of religion and belief and the acceptance of potentially dangerous or criminal activity in this domain

    Conference fee: PLN 100 (full rate), PLN 50 (PhD candidates and independent scholars). Selected papers will be published in a volume of conference proceedings.
    The abstract of your proposed paper (in English, 300 words maximum), including your affiliation, should be submitted to cfp.postsecularismstudies@gmail.com by 15 September 2017.
    Conference proceedings will be held in English.
    The conference receives financial support from the funds of the Ministry of Science and Higher Education (Poland) allocated for activities disseminating science (DUN) according to the contract no. 695/P-DUN/2017.


Organising committee:
Dr hab. Danuta Sosnowska, Institute of Western and Southern Slavic Studies, University of Warsaw
Mgr Małgorzata Piętowska, Institute of Western and Southern Slavic Studies, University of Warsaw
Dr Karolina Ćwiek-Rogalska, Institute of Slavic Studies, Polish Academy of Sciences
Dr Ewelina Drzewiecka, Institute of Slavic Studies, Polish Academy of Sciences
Dr Ewa Wróblewska-Trochimiuk, Institute of Slavic Studies, Polish Academy of Sciences

Conference secretary:
Mgr Agnieszka Słowikowska, Institute of Western and Southern Slavic Studies, University of Warsaw
Mgr Paula Kiczek, Institute of Western and Southern Slavic Studies, University of Warsaw